दैलेखको जमिनमुनि ग्यासको ठूलो भण्डार, उत्खनन कहिले ?
- November 16, 2026
- 11 पटक पढिएको
नेपालको जमिनमुनि पेट्रोलियम पदार्थ र प्राकृतिक ग्यासको सम्भावना खोज्दै वर्षौँदेखि भइरहेको अन्वेषणले दैलेखमा एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ। दैलेखको भैरवी गाउँपालिका–१, जलजलेमा गरिएको ड्रिलिङबाट प्राकृतिक ग्यासको ठूलो भण्डार रहेको पुष्टि भएको छ। तर जमिनमुनि ग्यास भेटिए पनि त्यसलाई व्यावसायिक रूपमा निकाल्ने काम भने अझै सुरु हुन सकेको छैन।
नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्ने अपेक्षा गरिएको यो परियोजना अहिले थप प्राविधिक परीक्षण र नेपाल–चीनबीचको दोस्रो चरणको सम्झौताको प्रतीक्षामा छ।
४ हजार मिटरभन्दा गहिराइसम्म ड्रिलिङ
नेपाल र चीनबीच सन् २०१६ मा भएको समझदारी तथा २०७५ फागुन १६ गते भएको सम्झौताका आधारमा दैलेखमा पेट्रोलियम पदार्थको अन्वेषण अघि बढाइएको थियो। चीन सरकारको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा खानी तथा भूगर्भ विभाग र चाइना जियोलोजिकल सर्भेको सहकार्यमा सन् २०१९ देखि परियोजनाको काम सुरु भएको हो।
परियोजनाअन्तर्गत चिनियाँ प्राविधिक टोलीले दैलेखमा भौगर्भिक, सिस्मिक, म्याग्नेटोटेल्युरिक तथा जियोकेमिकल सर्वेक्षण गरेको थियो। विभिन्न चरणका अध्ययनबाट पेट्रोलियम पदार्थ र प्राकृतिक ग्यास हुन सक्ने सम्भावित क्षेत्र पहिचान भएपछि भैरवी गाउँपालिका–१ जलजलेमा ड्रिलिङ गर्ने स्थान छनोट गरिएको थियो।
त्यसका लागि करिब ४५ रोपनी जग्गा अधिग्रहण गरी आवश्यक संरचना निर्माण गरिएको थियो। सन् २०२४ मेदेखि सुरु भएको ड्रिलिङका क्रममा जमिनमुनि चार हजार १३ मिटर गहिराइसम्म खनिएको थियो। त्यहाँबाट संकलन गरिएका माटो तथा चट्टानका नमुना परीक्षणका लागि चीन पठाइएको थियो।
८० अर्ब ७० करोड घनमिटर ग्यासको भण्डार
चिनियाँ प्राविधिक टोलीको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार जलजले क्षेत्रमा करिब ८० अर्ब ७० करोड घनमिटर प्राकृतिक ग्यास रहेको पुष्टि भएको छ। यसअघि प्रारम्भिक अध्ययनले ११२ अर्ब घनमिटरसम्म ग्यास हुन सक्ने अनुमान गरेको थियो।
यो परिणामले नेपालको आफ्नै प्राकृतिक ग्यास उत्पादनको सम्भावनालाई थप उजागर गरेको छ। तर भण्डार भेटिनु र त्यसबाट व्यावसायिक उत्पादन गर्नु फरक विषय हुन्।
ग्यासको गुणस्तर, चाप, प्रवाह क्षमता र कति परिमाणमा निरन्तर निकाल्न सकिन्छ भन्ने विषय अझै परीक्षण हुन बाँकी छ। त्यसका लागि ‘वेल टेस्टिङ’ अर्थात् इनार परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। उक्त परीक्षणपछि मात्रै ग्यासको व्यावसायिक उपयोग र उत्पादनका लागि आवश्यक प्रविधिबारे टुंगो लाग्नेछ।
जलजलेमा उपकरण छन्, काम भने रोकिएको छ
पहिलो चरणको अन्वेषण र ड्रिलिङ सम्पन्न भए पनि परियोजनाको दोस्रो चरण सुरु हुन सकेको छैन। आवश्यक प्राविधिक परीक्षण र चीनसँगको थप सम्झौता नहुँदा आयोजना अघि बढ्न नसकेको हो।
खानी तथा भूगर्भ विभागले २०८३ जेठमा दोस्रो चरणको कामका लागि चीनको चाइना जियोलोजिकल सर्भेसँग सम्झौताको आन्तरिक तयारी थालेको जनाएको थियो। तर २०८३ साउनमा सार्वजनिक विवरणअनुसार दोस्रो चरणको काम सुरु हुन नसक्दा जलजलेमा जडान गरिएका महँगा ड्रिलिङ मेसिन तथा अन्य उपकरण प्रयोगविहीन अवस्थामा छन्। केही उपकरणमा खिया लाग्न थालेको स्थानीय व्यवसायीले बताएका छन्।
वर्षौँ लगाएर गरिएको अन्वेषणपछि सम्भावित ग्यास भण्डार पहिचान भए पनि अबको काम कहिले सुरु हुन्छ भन्ने स्पष्ट समयतालिका छैन।
ग्यास उत्पादन भए के बदलिन्छ ?
नेपालले खाना पकाउने एलपी ग्यासदेखि पेट्रोलियम पदार्थसम्म ठूलो रकम खर्चेर विदेशबाट आयात गर्दै आएको छ। यस्तो अवस्थामा दैलेखको प्राकृतिक ग्यास व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गर्न सकिए देशको ऊर्जा निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
प्राकृतिक ग्यासलाई खाना पकाउने इन्धन, उद्योग सञ्चालन तथा विद्युत् उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। उत्पादन सम्भव भए ग्यास प्रशोधन केन्द्र, भण्डारण, ढुवानी र वितरणका लागि नयाँ पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ।
यसले दैलेखसहित समग्र कर्णाली प्रदेशमा रोजगारी, व्यापार तथा औद्योगिक गतिविधि बढाउने सम्भावना पनि बोकेको छ। त्यसका साथै ऊर्जा क्षेत्रमा विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने अवसरसमेत सिर्जना हुन सक्छ।
तर प्राकृतिक ग्यासको भण्डार पहिचान हुँदैमा तत्काल आयात प्रतिस्थापन हुने वा देशको ऊर्जा समस्या समाधान हुने होइन। त्यसका लागि व्यावसायिक उत्पादनको सम्भाव्यता, लगानी, प्रविधि र बजार व्यवस्थापन सुनिश्चित हुनुपर्छ।
दैलेखको जलजलेमा जमिनमुनि ग्यास भेटिएको छ। अबको प्रश्न त्यहाँ कति ग्यास छ भन्ने मात्रै होइन, त्यसलाई कहिले र कसरी उपयोगमा ल्याउने भन्ने हो। वर्षौँको अन्वेषणबाट पहिचान भएको सम्भावनालाई उत्पादनमा बदल्न सके दैलेख नेपालको ऊर्जा इतिहासमा नयाँ अध्याय बन्न सक्छ। अन्यथा, जमिनमुनि रहेको सम्भावित ऊर्जा र जमिनमाथि थन्किएका महँगा उपकरणले लामो समयसम्म प्रतीक्षा गरिरहनुपर्नेछ।






