संघीय राजधानीको केन्द्रमा अवस्थित ऐतिहासिक रानीपोखरी केवल एक जलाशय मात्र नभई नेपालको मध्यकालीन इतिहास र वास्तुकलाको अनुपम नमुना हो। करिब ३५६ वर्ष पुरानो यो सम्पदाले काठमाडौँको शहरी सौन्दर्यलाई मात्र बढाएको छैन, यसले मल्लकालीन भावना र आस्थालाई पनि जीवित राखेको छ।

इतिहास अनुसार, राजा प्रताप मल्लले आफ्ना कान्छा छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको असामयिक निधनपछि रानीलाई गहिरो शोकबाट मुक्त गराउन सन् १६७० मा यो पोखरी निर्माण गराएका थिए। पोखरीमा ५१ वटा पवित्र तीर्थस्थलका जल मिसाइएको विश्वास गरिन्छ, जसले यसको धार्मिक गरिमालाई अझ उकासेको छ।

पोखरीको बीचमा रहेको बालगोपालेश्वर मन्दिर २०७२ सालको भूकम्पपछि पुनः मल्लकालीन ग्रन्थकुट (शिखर) शैलीमा निर्माण गरिएको छ। यसले पोखरीलाई यसको पुरानै ऐतिहासिक स्वरूपमा फर्काएको छ। आधुनिक काठमाडौँका घना बस्ती र धरहराको काखमा रहेको यो पोखरीले शहरलाई एक प्रकारको ‘ब्रीदिंग स्पेस’ र शान्त वातावरण प्रदान गरेको छ।

धार्मिक रूपमा यो पोखरी विशेषगरी तिहारको अन्तिम दिन अर्थात् भाइटीकाको अवसरमा मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ला गरिन्छ। दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइ र दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीहरू यहाँ आएर बालगोपालेश्वरको दर्शन गर्ने र टीका लगाउने परम्परा रहेको छ।

आजको व्यस्त शहरी जीवनका बीच रानीपोखरीको संरक्षण र यसको दृश्यावलोकनले काठमाडौँको पहिचानलाई विश्वमाझ अझ उजिल्याएको छ।

हालै मल्लकालीन ग्रन्थकुट (शिखर) शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको बालगोपालेश्वर मल्ल मन्दिरले पोखरीको प्राचीन गरिमालाई पुनः स्थापित गरेको छ।

वर्षमा एक पटक भाइटीकाको दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो सांस्कृतिक स्थल आधुनिक काठमाडौँको व्यस्तताबीच एक शान्त ‘ब्रीदिंग स्पेस’का रूपमा खडा छ।

ठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न सडक छेउछाउ यतिबेला जाकारण्डा का फूलले बैजनी रंगमा रंगिएका छन्। विशेषगरी कमल पोखरी आसपास तथा ललितपुरको महालक्ष्मी स्थानस्थित रिंग रोड क्षेत्रमा यी फूलहरूले यात्रु र सर्वसाधारणको ध्यान आकर्षित गरेका छन्।

गर्मी याम सुरु भएसँगै फुल्ने जाकारण्डा रूखका आकर्षक बैजनी फूलहरूले सडकलाई प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको बनाएका छन्। बिहान र बेलुकाको समयमा हिँडडुल गर्नेहरूका लागि यो दृश्य झन् मनमोहक बनेको छ। सामाजिक सञ्जालमा समेत यी फूलहरूको तस्बिर व्यापक रूपमा साझा भइरहेको छ।

यद्यपि, झरेका फूलहरूले सडकमा चिप्लोपन बढाउने भएकाले सवारी चालकले सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। प्राकृतिक सुन्दरतासँगै सानो सचेतना अपनाउन सके यसले उपत्यकाको सौन्दर्य अनुभवलाई अझ सुरक्षित र रमाइलो बनाउने स्थानीयले बताएका छन्।

काठमाडौँको सहरी विकास र नदी सभ्यताको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय औपचारिक रूपमा बन्द भएको छ। नेपालकै सबैभन्दा पुरानो मानिने बल्खु सुकुम्बासी बस्ती अब इतिहास बनेको छ—यसको भौतिक अस्तित्व पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छ।

बल्खु र टेकु (वंशीघाट) क्षेत्रका यी बस्तीहरूको सुरुआत २०४० को दशकतिर भएको मानिन्छ। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि ग्रामीण भेगबाट रोजगारी र अवसरको खोजीमा काठमाडौँ भित्रिनेहरूको संख्या बढ्दै गयो। बागमती र विष्णुमती नदी किनारका सरकारी जमिनमा साना टहराहरूबाट सुरु भएको बसोबास विस्तारै ठूलो बस्तीमा परिणत भयो।
विशेषगरी २०५२ सालपछि सुरु भएको सशस्त्र द्वन्द्वले गाउँबाट विस्थापित भएका हजारौँ मानिसहरूका लागि बल्खु र टेकु क्षेत्र आश्रयस्थल बने। करिब चार दशकसम्म यी बस्तीहरू केवल बसोबासको केन्द्र मात्र होइन, काठमाडौँको अनौपचारिक श्रम बजारको आधार समेत बने।

सरकारले बागमती र विष्णुमती नदीको संरक्षण, सौन्दर्यकरण तथा अतिक्रमण हटाउने उद्देश्यसहित ‘बागमती सभ्यता एकीकृत विकास’ कार्यक्रम अघि बढायो। यही योजनाअन्तर्गत नदी किनारका सुकुम्बासी बस्तीहरू हटाउने निर्णय गरियो।
धेरै पटकको सूचना र चेतावनीपछि पनि बस्ती खाली नभएपछि अन्ततः डोजर प्रयोग गरेर संरचनाहरू हटाइयो। यससँगै, दशकौँदेखि उभिएको बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको भौतिक स्वरूप पूर्ण रूपमा समाप्त भयो। सरकारले यसलाई कानुनी राज्यको कार्यान्वयन र व्यवस्थित सहर निर्माणतर्फको महत्वपूर्ण कदमको रूपमा व्याख्या गरेको छ।

भौतिक संरचना हटे पनि यसले उठाएका सामाजिक र मानवीय प्रश्नहरू भने अझै जीवित छन्। वर्षौँदेखि त्यहाँ बसोबास गर्दै आएका धेरै परिवारहरू अहिले अनिश्चितताको अवस्थामा छन्।
सरकारले वास्तविक सुकुम्बासीहरूलाई नागार्जुन क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्ने योजना अघि सारेको भए पनि सबैको दीर्घकालीन व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। आवास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता अझै प्रमुख बहसको विषय बनेको छ।

बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको अन्त्यले काठमाडौँलाई स्वच्छ, व्यवस्थित र योजनाबद्ध सहर बनाउने दिशामा एउटा ठुलो परिवर्तन संकेत गरेको छ। तर सँगै यसले सामाजिक न्याय, भूमिहीनको अधिकार र समावेशी सहरी विकासको प्रश्नलाई झन् गम्भीर बनाएको छ।

अब बल्खु सुकुम्बासी बस्ती इतिहास बनेको छ—तर यसले छाडेका प्रश्नहरू अझै वर्तमानमै छन्।