काठमाडौंको गोंगबुस्थित तमु ह्युल छोंज धिं गुरुङ राष्ट्रिय परिषद्को प्रांगणमा प्राकृतिक विपद् तथा विभिन्न कारणले अकालमा ज्यान गुमाएका र बेपत्ता भएका व्यक्तिहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै विशेष ‘मोसी त्हे’ पूजा गरिएको छ।

भोटेकोशी बाढीलगायत विभिन्न प्राकृतिक विपद्मा तमु (गुरुङ) समुदायका हालसम्म ५५ जना बेपत्ता रहेको उल्लेख गर्दै उनीहरूका साथै विभिन्न कारणले अकालमा ज्यान गुमाएका सम्पूर्ण मृतक तथा बेपत्ताहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै पूजा गरिएको आयोजकले जनाएको छ।

तमु प्ये ल्हु संघ र तमु ह्युल छोंज धिं गुरुङ राष्ट्रिय परिषद्को संयुक्त आयोजनामा बुधबार उक्त पूजा गरिएको हो। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, सिन्धुपाल्चोकलगायत विभिन्न जिल्लामा प्राकृतिक विपद् तथा अन्य कारणले अकालमा ज्यान गुमाएका व्यक्तिहरूको सम्झनामा पनि पूजा गरिएको परिषद्का अध्यक्ष धनमान तमुले जानकारी दिए।

अध्यक्ष तमुका अनुसार अकालमा मृत्यु भएका तथा बेपत्ता व्यक्तिहरूको आत्माले शान्ति प्राप्त गरून् र उनीहरू आ–आफ्नो पितृलोकमा लीन होऊन् भन्ने उद्देश्यले ‘मोसी त्हे’ पूजा गरिएको हो। गुरुङ परम्पराअनुसार यो कर्म घ्याब्री र लामाहरूले गर्ने प्रचलन रहेको उनले बताए।

पूजाका लागि पोखरालगायत विभिन्न स्थानबाट ६ जना प्ये गुरुहरूलाई आमन्त्रण गरिएको थियो। उनीहरूले करिब ४० देखि ४२ वटा धार्मिक खण्ड अर्थात् वेद/डाँडी पाठ गरेका थिए।

गुरुङ समुदायमा अकालमा ज्यान गुमाएका तथा बेपत्ता भएका व्यक्तिहरूको आत्मा भड्किएर विभिन्न स्थानमा अड्किन सक्ने जनविश्वास छ। सोही विश्वासअनुसार उनीहरूको आत्माको शान्तिका लागि वेद पाठ तथा अन्य धार्मिक विधि गरिएको अध्यक्ष तमुले बताए।

पूजाका क्रममा औपचारिक रूपमा जानकारी प्राप्त भएका अकालमा ज्यान गुमाएका तथा बेपत्ता व्यक्तिहरूको नामावली तयार पारिएको थियो। पुरुष र महिलाको नाम छुट्टाछुट्टै कागजमा लेखेर परम्परागत विधिअनुसार पूजा गरिएको थियो।

पूजास्थलको प्रवेशद्वार नजिक चुला तथा डलोटका भाँडामा तेल तताई, शुद्ध नारेपा (कोदोको रक्सी) सहित मन्त्र उच्चारण गरेर विशेष आहुति दिइएको थियो। अन्त्यमा मृतक तथा बेपत्ता व्यक्तिहरूको नाम लेखिएका कागजातलाई मन्त्रोच्चारण र परम्परागत विधिअनुसार धूप तथा आगोको माध्यमबाट जलाइएको थियो।

मृतक तथा बेपत्ता सबैको आत्माले शान्ति प्राप्त गरून् भन्ने कामनासहित पूजा सम्पन्न गरिएको आयोजकले जनाएको छ। यस्तो धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानले विपद्मा आफन्त गुमाएका तथा बेपत्ता भएका परिवारलाई सान्त्वना र धार्मिक रूपमा शान्ति मिल्ने विश्वास आयोजकको छ।

गातारको वर्षापछि काठमाडौंको कीर्तिपुरस्थित चोभार गल्छीमा बागमती नदीको जलसतह बढेको छ।

बुधबार बेलुकीदेखि जारी वर्षाका कारण काठमाडौं उपत्यकाका नदी तथा खोलामा पानीको बहाव बढेको हो।

पछिल्लो १२ घण्टामा नैकापमा ५८.६, गोदावरीमा ५५.८, नागार्जुनमा ५४.८ र खोकनामा ५२.४ मिलिमिटर वर्षा मापन भएको छ।

अनिता गुरुङ

कास्कीको ल्होँगो अर्थात् ल्वाङ गाउँमा जन्मिएकी पुष्पा तेल्स्यो तमुको जीवनयात्रा धम्पुसमा आएर नयाँ अध्यायसँग जोडियो । जन्मभूमिको माटो र कर्मभूमिको सम्बन्धले उहाँको जीवनलाई केवल एउटा गाउँकी छोरी र बुहारीको परिचयमा सीमित राखेन । तमु समुदायको भाषा, संस्कार, संस्कृति र पहिचानलाई आत्मसात् गर्दै त्यसको संरक्षण र पुस्तान्तरणको अभियानमा उहाँ निरन्तर सक्रिय रहनुभयो । सामाजिक सेवासँगै नेतृत्व र महिला सहभागिताका क्षेत्रमा उहाँले बनाएको आफ्नो छुट्टै पहिचान आज धम्पुसदेखि तमु समुदायसम्म परिचित छ ।

तमु समुदायको भाषा, संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिएको सामाजिक अभियानमा उहाँले लामो समय नेतृत्व गर्नुभएको छ।

तमु प्ये ल्हु संघ केन्द्रीय महिला समितिको अध्यक्षका रूपमा १२ वर्ष ६ महिना ७ दिन बिताउनुभएकी पुष्पा तेल्स्यो तमु अहिले सल्लाहकार संयोजकको भूमिकामा हुनुहुन्छ।

जानी–नजानी संस्थामा जोडिएर सुरु भएको उहाँको यात्रा विस्तारै नेतृत्वको यात्रामा बदलियो। सुरुवाती दिनमा संस्था र काम सिक्दै अघि बढ्नुभएकी उहाँ आफ्नो कार्यकालको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको संगठन विस्तार मान्नुहुन्छ।

उहाँको नेतृत्वमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म २० वटा जिल्लामा महिला समिति गठन गर्न सफल भएको उहाँ बताउनुहुन्छ। तर यो उपलब्धिलाई उहाँ आफ्नो व्यक्तिगत सफलता मान्नुहुन्न।

“म सफल हुनु भनेको मेरो समिति सफल हुनु हो। आमाहरूको सहयोगले नै संगठन विस्तार सम्भव भएको हो,” उहाँ भन्नुहुन्छ।

अग्रजहरूको सुझाव र तमु प्ये ल्हु संघको सहकार्यमा अघि बढेको संगठन विस्तारको यात्रा भने त्यति सहज थिएन। विशेषगरी तमु पेता–ल्हुता, संस्कार र संस्कृतिबारे जानकारी कम भएका ठाउँमा पुगेर संगठन निर्माण गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण थियो।

नयाँ ठाउँमा पुगेर तमु संस्कार–संस्कृतिबारे बुझाउने, महिलाहरूलाई संगठित गर्ने र संस्थासँग जोड्ने काम उहाँका लागि नेतृत्वको महत्वपूर्ण अनुभव बन्यो।

पुष्प तमुका लागि तमु प्ये ल्हु संघ केवल एउटा संस्था मात्र रहेन। यही संस्थामार्फत उहाँले तमु संस्कार, संस्कृति र पहिचानलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाउनुभयो।

महिला विभागसँगै युवा तथा खेगी विभागका गतिविधिबाट पनि उहाँले धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाउनुभयो। विशेषगरी खेगीहरूको माध्यमबाट पेता–ल्हुता र तमु संस्कारबारे बुझ्ने मौका पाएको उहाँ बताउनुहुन्छ।

संस्थामा आबद्ध भएपछि देशका विभिन्न ठाउँका तमु महिलासँग भेट्ने, उनीहरूका अनुभव सुन्ने र एउटै उद्देश्यका लागि काम गर्ने अवसर उहाँले पाउनुभयो।

यसले उहाँको सामाजिक यात्रा मात्र फराकिलो बनाएन, तमु महिलाको नेतृत्व क्षमता र योगदानलाई नजिकबाट चिन्ने अवसर पनि दियो।

तीन कार्यकालसम्म महिला समितिको नेतृत्व गरेपछि पदबाट बिदा हुने बेला पुष्प तमुको मनमा एउटा सोच आयो—संस्थामा आफ्नो एउटा चिनो छोडेर जाने।

त्यही सोचबाट आफ्ना सासु–ससुराको नाममा महिलाका लागि अक्षयकोष स्थापना गर्ने योजना बन्यो।

तमु प्ये ल्हु संघमा विभिन्न प्रयोजनका अक्षयकोष भए पनि महिलाका लागि छुट्टै अक्षयकोष नरहेको महसुस भएपछि उहाँले महिला प्रतिभालाई प्रोत्साहन र सम्मान गर्ने उद्देश्यले अक्षयकोष स्थापना गर्नुभयो।

त्यसैबाट पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न क्षेत्रमा योगदान गरेका तमु महिलालाई सम्मान गरिँदै आएको छ।

बरिष्ठ सञ्चारकर्मी रिता तमुबाट सुरु भएको सम्मानको यात्रा रेडियो नेपाल गण्डकी प्रदेशकी प्रमुख शान्ति तमु, अधिवक्ता जुना तमु हुँदै पछिल्लो पटक बरिष्ठ सञ्चारकर्मी अनिता तमुसम्म पुगेको छ।

पुष्प तमुका लागि यो सम्मान एउटा व्यक्तिको सम्मान मात्र होइन। तमु समाजमा महिलाले पनि विभिन्न क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान गरिरहेका छन् भन्ने देखाउने माध्यम पनि हो।

“हाम्रा तमु महिलाहरू पनि विभिन्न क्षेत्रमा छन् भन्ने देखाउन र उहाँहरूलाई थप प्रोत्साहन गर्न यो अक्षयकोष स्थापना गरेकी हुँ,” उहाँको भनाइ छ।

महिला समितिले आफ्ना कार्यक्रमहरूमा महिला नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। प्रमुख अतिथिका रूपमा समेत महिलालाई अगाडि ल्याउने अभ्यासलाई पुष्पा संघको महत्वपूर्ण उपलब्धि मान्नुहुन्छ।

उहाँ भन्नुहुन्छ “यो औपचारिक कार्यक्रम मात्र होइन, महिलाले पनि नेतृत्व गर्न सक्छन् भन्ने सन्देश दिने माध्यम हो”।

तमु समाजमा धेरै महिला प्रतिभा र क्षमता भएर पनि अवसरको खोजीमा रहेको उहाँको अनुभव छ। त्यसैले उनीहरूलाई चिन्ने, प्रोत्साहन गर्ने र सम्मान गर्ने वातावरण बनाउनुपर्ने उहाँ बताउनुहुन्छ।

पुष्पा तेल्स्यो तमुको अनुभवमा हरेक पुस्ताको संघर्ष फरक हुन्छ।

अग्रजहरूले संस्था स्थापना र पहिचानका लागि संघर्ष गरे। अहिलेको पुस्ताले त्यसलाई विस्तार, संरक्षण र नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने जिम्मेवारी बोकेको छ।

“त्यतिबेलाको संघर्ष छुट्टै थियो, हाम्रो पालाको संघर्ष पनि छुट्टै छ,” उहाँ भन्नुहुन्छ।

विशेषगरी अहिले संगठन विस्तारसँगै नयाँ पुस्तालाई तमु भाषा, संस्कार र संस्कृतिसँग जोडिराख्नु अर्को चुनौती बनेको उहाँको बुझाइ छ।

उहाँका लागि संस्था कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र चल्ने विषय होइन। नेतृत्व परिवर्तन हुँदै जान्छ, तर संस्था र यसको उद्देश्य निरन्तर अघि बढ्नुपर्छ।

१२ वर्ष ६ महिना ७ दिनको नेतृत्वपछि पुष्प तमु अहिले सल्लाहकार संयोजक हुनुहुन्छ। पद परिवर्तन भए पनि महिला समितिसँगको उहाँको सम्बन्ध भने उस्तै छ।

महिला समितिबाटै पहिलोपटक महिला नेतृत्व गर्ने अवसर पाएकाले महिला समिति भनेपछि आफूलाई विशेष आत्मीयता महसुस हुने उहाँ बताउनुहुन्छ।

त्यसैले नेतृत्वबाट बाहिरिँदा स्थापना गरेको महिला अक्षयकोष उहाँको संस्थाप्रतिको सम्बन्धको एउटा महत्वपूर्ण चिनो बनेको छ।

पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका विभिन्न जिल्लाबाट तमु महिलाहरू कार्यक्रममा सहभागी हुन आउँदा उहाँलाई आफ्नो नेतृत्व यात्रा सम्झना हुन्छ।

कठिन यात्रा र मौसमको सामना गर्दै कार्यक्रममा सहभागी हुने दिदीबहिनीप्रति उहाँ आभार व्यक्त गर्नुहुन्छ।

आज पुष्प तमु नेतृत्वको अग्रपंक्तिमा हुनुहुन्न। तर उहाँले निर्माण गरेको संगठनात्मक आधारमा नयाँ नेतृत्वले यात्रा अघि बढाइरहेको छ।

पुष्प तेल्स्यो तमुको कथा १२ वर्ष ६ महिना ७ दिन पदमा बसेको कथा मात्र होइन। यो संगठन निर्माण, महिला नेतृत्व, सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तान्तरणको कथा हो।

धम्पुसबाट सुरु भएको उहाँको सामाजिक यात्रा पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका तमु महिलालाई एउटै संस्थागत यात्रामा जोड्ने अभियानसँग जोडिएको छ।

उहाँको आफ्नै शब्दमा—

“मेरो सफलता भनेको सम्पूर्ण तमु प्ये ल्हु संघ महिला समिति सफल हुनु हो।”

मेरो नेतृत्वको एउटा अध्याय पूरा भएको छ। तर यात्रा रोकिएको छैन।