अनिता गुरुङ

काठमाडौंमा शनिबार तमु गुरुङ महिलाहरूले आफ्ना हातले बनाएका मौलिक तथा परम्परागत सामग्री प्रदर्शनमा राख्दै विक्रीवितरण गरेका छन्।

काठमाडौँको गोंगबुमा आयोजित तमुस्यो ह्युल छोंझ धी गुरुङ महिला राष्ट्रिय परिषद्को पाँचौं राष्ट्रिय महाधिवेशनको अवशरमा कार्यक्रम स्थलमा परम्परागत सामग्रीहरु राखिएको हो।

प्रदर्शनीमा कपडा, झोला, माला, गहना, घलेक तथा गुरुङ पहिरनमा प्रयोग हुने सामग्रीदेखि अचार र धूपसम्मका सामग्री एउटै ठाउँमा राखिएका थिए। ती सामग्रीमा उनीहरूको सीप मात्र थिएन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति र परम्पराको कथा पनि जोडिएको थियो।

यही मौलिक सीपलाई संरक्षण गर्दै बजारसँग जोड्ने उद्देश्यले ‘तमुस्यो ह्यान्डिक्राफ्ट’ सुरु गरिएको छ। ‘तमुस्यो ह्यान्डिक्राफ्ट’ले पहिलोपटक आयोजना गरिएको कार्यक्रममा करिब १० जना तमु महिलाको समूह सहभागी रहेका छन्।

विभिन्न स्थानमा रहेर हस्तकला तथा घरेलु उत्पादन गर्दै आएका महिलाहरूले आफ्ना उत्पादन यहाँ ल्याएका थिए।

तमुस्यो ह्यान्डिक्राफ्टकी बिजेता गुरुङका अनुसार यसको मुख्य उद्देश्य तमु समुदायका महिलाको सीपलाई एउटै छातामुनि ल्याएर व्यावसायिक बनाउनु हो।

‘हाम्रो समुदायभित्र धेरै दिदीबहिनीमा परम्परागत र अन्य विभिन्न किसिमका सीप छन्। ती सीपलाई कसरी बजारीकरण गर्ने र महिलालाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउने भन्ने सोचबाट तमुस्यो ह्यान्डिक्राफ्ट सुरु गरेका हौँ,’ उनले भनिन्।

प्रदर्शनीमा स्याङ्जातिर प्रचलित हातले बुनेको ‘खतिसल’, बन्दीपुरे सल, हातले बुनेका झोला, गुरुङ समुदायमा प्रचलित घलेक, ढाकाको सल तथा पर्सलगायत सामग्री थिए। हातले बुनेको झोला भने पहिलो दिनमै सबैभन्दा धेरै बिक्री भएको आयोजकले जनाएको छ।

गुरुङ समुदायको परम्परागत पहिरन र गहनासँग जोडिएका मुगाका माला, शिरबन्दि, जन्तर, बास बिटेलगायत सामग्री पनि प्रदर्शनीमा राखिएका थिए। पुराना पुस्ताले प्रयोग गर्दै आएका सामग्रीलाई नयाँ डिजाइन र प्रयोगसँग जोडेर पुनः बजारमा ल्याउने प्रयाससमेत गरिएको छ।

विशेषगरी घलेकमा गुरुङ समुदायको सांस्कृतिक अर्थसमेत जोडिएको बिजेता बताउँछिन्। रातो र हरियो रङको संयोजन तथा यसको प्रयोगसँग जोडिएको सांस्कृतिक अर्थलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले यसलाई निरन्तरता दिन खोजिएको उनको भनाइ छ।

‘आज बजारमा मेसिनबाट बनेका सामग्री धेरै छन्। त्यसले गर्दा हातले बनाउने सीप हराउँदै गएको छ। हाम्रो उद्देश्य यस्ता सीपलाई बचाउनु, पुस्तान्तरण गर्नु र सीप भएका दिदीबहिनीलाई त्यसैबाट आम्दानी गर्ने वातावरण बनाउनु हो,’ उनले भनिन्।

प्रदर्शनीमा हस्तकलाका सामग्री मात्र थिएनन्। महिलाहरूले आफ्नै हातले तयार गरेका अचार, दैनिक प्रयोगमा आउने सामग्री, प्राकृतिक कागजबाट बनाइएका हस्तकला, हातले बनाएको धूप लगाएतका विभिन्न सामग्रीसमेत राखिएका थिए।

आधिखोला तमु समाजका महिलाहरूले तयार गरेका फूलका बुकेदेखि काठमाडौं तमु समाजका महिलाहरूले बनाएका घरेलु प्रयोगका सामग्रीसम्म प्रदर्शनीमा थिए। कतिपय महिलाले ढाका बुन्ने, कतिपयले कोसेली तथा गहनाका सामग्री बनाउने र कतिपयले खाद्य सामग्री उत्पादन गर्ने काम गरिरहेका छन्।

यसले तमु महिलाको उद्यमशीलता एउटै किसिमको सीपमा सीमित नभएको देखाउँछ। फरक–फरक ठाउँमा रहेका महिलाले आ–आफ्नो सीपअनुसार उत्पादन गर्ने र त्यसलाई एउटै बजारमा पुर्‍याउने अवधारणा आयोजकहरूको छ।

बिजेताका अनुसार आगामी दिनमा महिलामात्र होइन, तमु समुदायका पुरुषले बनाउँदै आएका परम्परागत सामग्रीलाई पनि यस अभियानमा जोड्ने योजना छ। डोको, नाङ्लो, करुवा लगायतका परम्परागत सामग्री उत्पादन गर्ने सीपलाई पनि समेटेर स्थानीय बजारदेखि राष्ट्रिय हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म लैजाने लक्ष्य उनीहरूको छ।

अहिलेको पहिलो चरणमा करिब १० जनाबाट सुरु भएको यो अभियानमा आगामी दिनमा थप महिला जोडिने अपेक्षा गरिएको छ। विभिन्न ठाउँमा रहेका सीप भएका महिलालाई संगठित गर्दै उत्पादन, बजारीकरण र ब्रान्डिङमा सहयोग गर्ने योजना छ।

‘हामीले यसलाई अब ब्रान्डका रूपमा अगाडि बढाउन चाहेका छौँ। स्थानीयस्तरबाट सुरु गरेर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउने हाम्रो योजना छ,’ बिजेताले भनिन्।

हातले बुनेको एउटा झोलादेखि पुर्खाले प्रयोग गर्दै आएको गहनासम्म—यी सामग्री अहिले केवल बिक्रीका वस्तु होइनन्। हराउँदै गएको सीप, संस्कृति र पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने माध्यम पनि बनेका छन्।

तमु महिलाहरूको यो प्रयासले परम्परागत सीपलाई केवल सम्झनामा सीमित नराखी त्यसलाई उद्यम, आम्दानी र बजारसँग जोड्ने सम्भावना देखाएको छ।

अब चुनौती भनेको यी सीपलाई निरन्तरता दिँदै गुणस्तर, डिजाइन, बजार र ब्रान्डिङमार्फत दीर्घकालीन व्यवसायमा रूपान्तरण गर्नु हो।
तस्विरहरु :

लेखक अनिता गुरुङ तमु (गुरुङ) संचारकर्मीसंघ नेपालका उपाध्यक्षहुनुहुन्छ |

प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/नेपाल फोटो लाइब्रेरी 

मार्सी धान पाक्ने समय नजिकिएसँगै जुम्लाका तिला र हिमा नदीकिनारका फाँटहरू गाढा सुनौलो र खैरो रङमा सजिन थालेका छन्। पुस्तौँदेखि खेती हुँदै आएको रैथाने मार्सी धान जुम्लाको खाद्य उत्पादन, किसानको जीविकोपार्जन र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ।

जुम्लाका आठवटै स्थानीय तहमा मार्सी धान खेती हुने गरेको छ। पातारासीको छुमचौर, तातोपानीको लाछु ज्युलो, चन्दननाथको शेरा ज्युलो तथा सिञ्जा, हिमा र तिलाका फाँट यसको प्रमुख उत्पादन क्षेत्र हुन्। समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ५० मिटर उचाइमा रहेको छुमचौर उच्च उचाइमा धान खेती हुने चर्चित क्षेत्र हो।

जिल्लामा २ हजार ८८८ हेक्टरमा धान खेती हुँदै आएकामा १ हजार ६८ हेक्टरमा मार्सी धान लगाइन्छ। परम्पराअनुसार चैतमा बीउ तयार गरी जेठमा रोपाइँ गरिन्छ भने असोज–कात्तिकमा धान भित्र्याइन्छ।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा जुम्लामा करिब ३ हजार मेट्रिक टन मार्सी धान उत्पादन भएको थियो। पछिल्लो समय यसको बजारसमेत विस्तार हुँदै गएको छ। २०८२ कात्तिकदेखि फागुनसम्म करिब १७५ मेट्रिक टन मार्सी चामल जिल्लाबाहिर बिक्रीका लागि पठाइएको थियो।

मार्सीको संरक्षण र बजारीकरणमा विभिन्न कार्यक्रमसँगै UNDP को RERAS परियोजनाले पनि सहयोग गरिरहेको छ। सिँचाइ, प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ र बजार पहुँच विस्तारमार्फत रैथाने बालीलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

स्ट्रीटनेपाल

काठमाडौंको थापागाउँस्थित मण्डला थिएटरमा सुदूरपश्चिमको भाषा, संस्कृति, लोकविश्वास र सामाजिक जीवनमा आधारित नाटक ‘श्री बिज्जो भूत : कथा सुदूरको..’ मञ्चन भइरहेको छ।

दिवस नाथको लेखन तथा बुद्धि तामाङ र आकाश नेपालीको निर्देशनमा तयार भएको नाटकले सुदूरपश्चिमको डोटेधुरा क्षेत्रको निङ्लाड गाउँमा पुस्तौंदेखि प्रचलित श्री बिज्जो भूतसम्बन्धी लोकविश्वासलाई कथाको आधार बनाएको छ।

स्थानीय जनविश्वासअनुसार श्री बिज्जो भूतको क्षेत्रमा गलत कर्म गर्ने व्यक्ति सजिलै उम्कन सक्दैन। यही विश्वासलाई केन्द्रमा राखेर नाटकले दर्शकलाई पचासको दशकतिरको सुदूरपश्चिमको सामाजिक परिवेशमा पुर्‍याउँछ।

तर नाटकको कथा भूत र लोकविश्वासमा मात्र सीमित छैन। रोजगारीका लागि भारत जानुपर्ने तत्कालीन बाध्यता, त्यसले परिवार र सम्बन्धमा पार्ने प्रभाव, गाउँमा बाँचेका परम्परा तथा भाषा, संगीत र संस्कृतिलाई नाटकले कथाको अभिन्न हिस्सा बनाएको छ।

नाटककी मुख्य पात्र आफ्ना बुबाको खोजीमा एक अपरिचित व्यक्तिसँग बम्बईतर्फको यात्रा तय गर्छिन्। यही यात्राका क्रममा उनले चाल्ने कदम र भोग्ने परिस्थितिले नाटकको कथालाई अघि बढाउँछ।

लेखक दिवस नाथले नाटकलाई आफ्नो गाउँठाउँको माटो, जीवनशैली, भाषा, कला, संस्कृति र पुस्तौंदेखि चलिआएका लोकपरम्पराको सानो दस्तावेजका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार दर्शकले नाटक हेर्दा कथा मात्र नभई आफ्नै गाउँ, मानिस, भाषा र संस्कृतिको झल्को महसुस गर्न सकून् भन्ने उद्देश्य छ।

मण्डला थिएटरले पनि नेपाली समाजका फरक भूगोल, समुदाय र जीवनका कथालाई रंगमञ्चमा ल्याउने आफ्नो प्रयासअन्तर्गत यसपटक सुदूरपश्चिमको कथा रोजेको जनाएको छ। मण्डलाका अध्यक्ष बुद्धि तामाङका अनुसार काठमाडौंमा मात्र केन्द्रित नरही देशका विभिन्न भूगोलका कथा र कलाकारलाई रंगमञ्चसँग जोड्ने प्रयासकै निरन्तरता ‘श्री बिज्जो भूत’ हो।

नाटकमा आदित्य मिश्र, सुस्मिता कुँवर, भूमि लुहार, उमेश सुनाम, अग्नि श्री विश्वकर्मा, समृद्धि नेपाल, स्नेहा जोशी, सुशिला लुहार, दिवस नाथ, चिराग पनेरु र वर्षा भण्डारालगायत कलाकारले अभिनय गरेका छन्। सौरभ चालिसे, जीवन राई र हरिना नाथको प्रत्यक्ष संगीतले नाटकको वातावरण निर्माण गर्छ।

‘श्री बिज्जो भूत’ मण्डला थिएटर र युवा कलाकारहरूको समूह शुभकासको सहकार्यमा तयार भएको हो। शुभकासले यसलाई आफ्नो पहिलो नाटक ‘स्वन्दिश पछिको दोस्रो रंगमञ्चीय यात्रा भनेको छ।

नाटक २०८३ असोज ६ देखि २५ गतेसम्म मण्डला थिएटर, थापागाउँमा मञ्चन हुनेछ। सोमबारबाहेक हरेक दिन साँझ ५:३० बजे तथा शनिबार र आइतबार दिउँसो १:३० बजे पनि नाटक प्रदर्शन हुनेछ।