संघीय राजधानीको केन्द्रमा अवस्थित ऐतिहासिक रानीपोखरी केवल एक जलाशय मात्र नभई नेपालको मध्यकालीन इतिहास र वास्तुकलाको अनुपम नमुना हो। करिब ३५६ वर्ष पुरानो यो सम्पदाले काठमाडौँको शहरी सौन्दर्यलाई मात्र बढाएको छैन, यसले मल्लकालीन भावना र आस्थालाई पनि जीवित राखेको छ।
इतिहास अनुसार, राजा प्रताप मल्लले आफ्ना कान्छा छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको असामयिक निधनपछि रानीलाई गहिरो शोकबाट मुक्त गराउन सन् १६७० मा यो पोखरी निर्माण गराएका थिए। पोखरीमा ५१ वटा पवित्र तीर्थस्थलका जल मिसाइएको विश्वास गरिन्छ, जसले यसको धार्मिक गरिमालाई अझ उकासेको छ।
पोखरीको बीचमा रहेको बालगोपालेश्वर मन्दिर २०७२ सालको भूकम्पपछि पुनः मल्लकालीन ग्रन्थकुट (शिखर) शैलीमा निर्माण गरिएको छ। यसले पोखरीलाई यसको पुरानै ऐतिहासिक स्वरूपमा फर्काएको छ। आधुनिक काठमाडौँका घना बस्ती र धरहराको काखमा रहेको यो पोखरीले शहरलाई एक प्रकारको ‘ब्रीदिंग स्पेस’ र शान्त वातावरण प्रदान गरेको छ।
धार्मिक रूपमा यो पोखरी विशेषगरी तिहारको अन्तिम दिन अर्थात् भाइटीकाको अवसरमा मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ला गरिन्छ। दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइ र दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीहरू यहाँ आएर बालगोपालेश्वरको दर्शन गर्ने र टीका लगाउने परम्परा रहेको छ।
आजको व्यस्त शहरी जीवनका बीच रानीपोखरीको संरक्षण र यसको दृश्यावलोकनले काठमाडौँको पहिचानलाई विश्वमाझ अझ उजिल्याएको छ।
हालै मल्लकालीन ग्रन्थकुट (शिखर) शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको बालगोपालेश्वर मल्ल मन्दिरले पोखरीको प्राचीन गरिमालाई पुनः स्थापित गरेको छ।
वर्षमा एक पटक भाइटीकाको दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो सांस्कृतिक स्थल आधुनिक काठमाडौँको व्यस्तताबीच एक शान्त ‘ब्रीदिंग स्पेस’का रूपमा खडा छ।
