सुर्याम्स उप्रेती / नेपाल फोटो लाइब्रेरी

वडा दशैंको आगमनसँगै काठमाडौंको मैतीदेवी मन्दिर झिलिमिली बत्तीले सिँगारिएको छ।

दशैंलाई लक्षित गर्दै मन्दिर परिसर तथा आसपासका क्षेत्रमा रंगीचंगी बत्ती जडान गरी आकर्षक बनाइएको हो।

दशैंको समयमा मैतीदेवी मन्दिरमा दर्शन तथा पूजा गर्न भक्तजनको भीड लाग्ने भएकाले मन्दिरलाई विशेष रूपमा सजाइएको हो।

साँझपख झिलिमिली बत्तीले मन्दिर परिसर थप आकर्षक देखिएको छ।

अनिता गुरुङ

काठमाडौँमा केही दिनअघि आयोजित एक सांस्कृतिक कार्यक्रममा गुरुङ समुदायको मौलिक बाह्रमासे घाटु प्रस्तुत गरियो। परम्परागत पहिरनमा सजिएका घाटुसरिहरूको समूहले गीत, संगीत र नृत्यमार्फत पुस्तौँ पुरानो सांस्कृतिक परम्परालाई राजधानीको मञ्चमा उतारे।

घाटु गुरुङ समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक हो। यसका विभिन्न स्वरूपमध्ये बाह्रमासे घाटु वर्षभरि विशेष अवसरअनुसार प्रस्तुत गर्न सकिने परम्पराका रूपमा लिइन्छ।

सती घाटु र कुसुण्डा घाटु निश्चित समय र अवसरमा नाचिने भए पनि बाह्रमासे घाटुको अभ्यास र प्रस्तुति आवश्यकता तथा अवसरअनुसार गर्न सकिन्छ।

कार्यक्रमस्थलमा घाटुसरिहरू परम्परागत गुरुङ पहिरनमा सजिएका थिए। घलेक, चोलो, पटुकी, शिरबन्दी तथा विभिन्न गरगहनाले उनीहरूको पहिरनलाई मौलिक रूप दिएको थियो। एउटै लयमा मिलेर अघि बढेका चाल, हातको भावभङ्गिमा र अनुहारमा देखिने एकाग्रताले प्रस्तुतिलाई थप आकर्षक बनाएको थियो।

घाटुको विशेषता यसको नृत्यसँगै गीतमा लुकेको कथामा पनि छ। पुराना लोककथा, राजा–रानीका जीवनगाथा, प्रेम, सुख–दुःख, त्याग र वियोगका प्रसंगलाई गीतका माध्यमबाट प्रस्तुत गरिने भएकाले घाटु मनोरञ्जन मात्र नभई मौखिक इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिको माध्यमसमेत हो।

घाटुसरिहरूले आँखा बन्द गरी गीतको लय र तालमा नृत्य गर्ने परम्परा छ। उनीहरूको शान्त भाव, एकनासको चाल र संगीतसँगको तालमेलले प्रस्तुतिमा छुट्टै गम्भीरता थपेको देखिन्थ्यो।

पछाडि बजिरहेको मादलको ताल र गुञ्जिरहेको परम्परागत भाकासँगै घाटुनीहरूका चाल अघि बढिरहेका थिए।

बदलिँदो समयसँगै नयाँ पुस्ताको जीवनशैली र मनोरञ्जनका माध्यम फेरिँदै गएका छन्। तर यस्ता कार्यक्रममार्फत बाह्रमासे घाटुको अभ्यास र प्रस्तुति निरन्तर हुनु यसको संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण छ।

काठमाडौँको मञ्चमा प्रस्तुत बाह्रमासे घाटुका यी दृश्यले एउटा पुरानो सांस्कृतिक परम्परा अझै जीवित रहेको मात्र देखाउँदैनन्, आफ्नो भाषा, भेषभूषा, कथा र पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने गुरुङ समुदायको निरन्तर प्रयास पनि देखाउँछन्।

काठमाडौंको बबरमहलस्थित सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा दैविक साैन्दर्य नामक परम्परागत कला प्रदर्शनी सुरु भएको छ।

ग्यालरीको ३९औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा आयोजित यस प्रदर्शनीलाई प्रदीप शाक्यले क्युरेट गर्नुभएको हो।

प्रदर्शनीमा काठमाडौं उपत्यकामा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका धातु, काठ, ढुंगा र चित्रकलाका माध्यमबाट निर्मित देवीदेवताका आकृतिहरू राखिएका छन्।

यसको मुख्य विशेषता हिन्दू र बौद्ध परम्पराका देवीदेवतालाई एउटै छानामुनि प्रस्तुत गर्नु हो। यहाँ भैरव र गणेशका साथै प्रज्ञापारमिता, अवलोकितेश्वर, तारा र वसुन्धराजस्ता प्रतिमाहरू देख्न सकिन्छ, जसले उपत्यकाको गहिरो धार्मिक सहअस्तित्व झल्काउँछ।

क्युरेटर शाक्यका अनुसार यहाँका मूर्तिहरू केवल कलाकृति वा विगतका अवशेष मात्र होइनन्; यी धार्मिक विधिद्वारा आह्वान गरिने र पुजिएका ‘जीवित उपस्थिति’ हुन्। यस कला परम्परामा व्यक्तिगत प्रतिभाभन्दा पनि पारिवारिक सीप र पुर्ख्यौली ज्ञानको ठूलो भूमिका हुन्छ, जुन आजका कलाकारले समेत निरन्तरता दिइरहेका छन्।

सन् १९८७ मा स्थापित यस ग्यालरीले ६०० भन्दा बढी प्रदर्शनी गरिसकेको छ। यस प्रदर्शनीमा अमिर शाक्य, उजया बज्राचार्य, सिवाली शाक्यलगायतका कलाकारका सिर्जनाहरू समेटिएका छन्। दैविक साैन्दर्य केवल एक कला प्रदर्शनी मात्र नभई काठमाडौं उपत्यकाको हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक स्मृति, आस्था र परम्परागत शिल्पको ज्यूँदो दस्तावेज बनेको छ।