प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/नेपाल फोटो लाइब्रेरी 

मार्सी धान पाक्ने समय नजिकिएसँगै जुम्लाका तिला र हिमा नदीकिनारका फाँटहरू गाढा सुनौलो र खैरो रङमा सजिन थालेका छन्। पुस्तौँदेखि खेती हुँदै आएको रैथाने मार्सी धान जुम्लाको खाद्य उत्पादन, किसानको जीविकोपार्जन र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ।

जुम्लाका आठवटै स्थानीय तहमा मार्सी धान खेती हुने गरेको छ। पातारासीको छुमचौर, तातोपानीको लाछु ज्युलो, चन्दननाथको शेरा ज्युलो तथा सिञ्जा, हिमा र तिलाका फाँट यसको प्रमुख उत्पादन क्षेत्र हुन्। समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ५० मिटर उचाइमा रहेको छुमचौर उच्च उचाइमा धान खेती हुने चर्चित क्षेत्र हो।

जिल्लामा २ हजार ८८८ हेक्टरमा धान खेती हुँदै आएकामा १ हजार ६८ हेक्टरमा मार्सी धान लगाइन्छ। परम्पराअनुसार चैतमा बीउ तयार गरी जेठमा रोपाइँ गरिन्छ भने असोज–कात्तिकमा धान भित्र्याइन्छ।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा जुम्लामा करिब ३ हजार मेट्रिक टन मार्सी धान उत्पादन भएको थियो। पछिल्लो समय यसको बजारसमेत विस्तार हुँदै गएको छ। २०८२ कात्तिकदेखि फागुनसम्म करिब १७५ मेट्रिक टन मार्सी चामल जिल्लाबाहिर बिक्रीका लागि पठाइएको थियो।

मार्सीको संरक्षण र बजारीकरणमा विभिन्न कार्यक्रमसँगै UNDP को RERAS परियोजनाले पनि सहयोग गरिरहेको छ। सिँचाइ, प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ र बजार पहुँच विस्तारमार्फत रैथाने बालीलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

स्ट्रीटनेपाल

काठमाडौंको थापागाउँस्थित मण्डला थिएटरमा सुदूरपश्चिमको भाषा, संस्कृति, लोकविश्वास र सामाजिक जीवनमा आधारित नाटक ‘श्री बिज्जो भूत : कथा सुदूरको..’ मञ्चन भइरहेको छ।

दिवस नाथको लेखन तथा बुद्धि तामाङ र आकाश नेपालीको निर्देशनमा तयार भएको नाटकले सुदूरपश्चिमको डोटेधुरा क्षेत्रको निङ्लाड गाउँमा पुस्तौंदेखि प्रचलित श्री बिज्जो भूतसम्बन्धी लोकविश्वासलाई कथाको आधार बनाएको छ।

स्थानीय जनविश्वासअनुसार श्री बिज्जो भूतको क्षेत्रमा गलत कर्म गर्ने व्यक्ति सजिलै उम्कन सक्दैन। यही विश्वासलाई केन्द्रमा राखेर नाटकले दर्शकलाई पचासको दशकतिरको सुदूरपश्चिमको सामाजिक परिवेशमा पुर्‍याउँछ।

तर नाटकको कथा भूत र लोकविश्वासमा मात्र सीमित छैन। रोजगारीका लागि भारत जानुपर्ने तत्कालीन बाध्यता, त्यसले परिवार र सम्बन्धमा पार्ने प्रभाव, गाउँमा बाँचेका परम्परा तथा भाषा, संगीत र संस्कृतिलाई नाटकले कथाको अभिन्न हिस्सा बनाएको छ।

नाटककी मुख्य पात्र आफ्ना बुबाको खोजीमा एक अपरिचित व्यक्तिसँग बम्बईतर्फको यात्रा तय गर्छिन्। यही यात्राका क्रममा उनले चाल्ने कदम र भोग्ने परिस्थितिले नाटकको कथालाई अघि बढाउँछ।

लेखक दिवस नाथले नाटकलाई आफ्नो गाउँठाउँको माटो, जीवनशैली, भाषा, कला, संस्कृति र पुस्तौंदेखि चलिआएका लोकपरम्पराको सानो दस्तावेजका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार दर्शकले नाटक हेर्दा कथा मात्र नभई आफ्नै गाउँ, मानिस, भाषा र संस्कृतिको झल्को महसुस गर्न सकून् भन्ने उद्देश्य छ।

मण्डला थिएटरले पनि नेपाली समाजका फरक भूगोल, समुदाय र जीवनका कथालाई रंगमञ्चमा ल्याउने आफ्नो प्रयासअन्तर्गत यसपटक सुदूरपश्चिमको कथा रोजेको जनाएको छ। मण्डलाका अध्यक्ष बुद्धि तामाङका अनुसार काठमाडौंमा मात्र केन्द्रित नरही देशका विभिन्न भूगोलका कथा र कलाकारलाई रंगमञ्चसँग जोड्ने प्रयासकै निरन्तरता ‘श्री बिज्जो भूत’ हो।

नाटकमा आदित्य मिश्र, सुस्मिता कुँवर, भूमि लुहार, उमेश सुनाम, अग्नि श्री विश्वकर्मा, समृद्धि नेपाल, स्नेहा जोशी, सुशिला लुहार, दिवस नाथ, चिराग पनेरु र वर्षा भण्डारालगायत कलाकारले अभिनय गरेका छन्। सौरभ चालिसे, जीवन राई र हरिना नाथको प्रत्यक्ष संगीतले नाटकको वातावरण निर्माण गर्छ।

‘श्री बिज्जो भूत’ मण्डला थिएटर र युवा कलाकारहरूको समूह शुभकासको सहकार्यमा तयार भएको हो। शुभकासले यसलाई आफ्नो पहिलो नाटक ‘स्वन्दिश पछिको दोस्रो रंगमञ्चीय यात्रा भनेको छ।

नाटक २०८३ असोज ६ देखि २५ गतेसम्म मण्डला थिएटर, थापागाउँमा मञ्चन हुनेछ। सोमबारबाहेक हरेक दिन साँझ ५:३० बजे तथा शनिबार र आइतबार दिउँसो १:३० बजे पनि नाटक प्रदर्शन हुनेछ।

काठमाडौं । नक्सालस्थित नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालयको पर्खालमा बनाइएको भित्तेचित्रले प्रहरी, नागरिक, राष्ट्रियता र नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै दृश्यमा उतारेको छ।

हरियो पृष्ठभूमिमा बनाइएको यो चित्रमा प्रहरी र एक नागरिकले नेपालको राष्ट्रिय झण्डा सिलाइरहेको देखिन्छ। नजिकै परम्परागत पोसाक र गहनामा सजिएकी महिला, विभिन्न समुदायका आकृति, सेतो परेवा र हातका आकृतिहरू चित्रित छन्। एउटा पात्रले ‘हाम्रो प्रहरी’ लेखिएको पाटी बोकेको देखिन्छ।

भित्तेचित्रका दृश्यहरूले प्रहरीलाई केवल सुरक्षाकर्मीका रूपमा नभई नागरिकसँग जोडिएको संस्थाका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको देखिन्छ। राष्ट्रिय झण्डासँगै विभिन्न जातीय तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई समेटिनुले नेपालको विविधता र साझा राष्ट्रिय भावनालाई संकेत गर्छ।

सडकबाट हिँड्ने सर्वसाधारणले सहजै देख्ने गरी बनाइएको यो चित्रले प्रहरी र नागरिकबीचको सहकार्य, शान्ति र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। रंग र पात्रमार्फत पर्खालमा कोरिएको यो दृश्यले ‘हाम्रो प्रहरी’ भन्ने भावलाई दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

तस्विरहरु :