‘तिहारको रौनकसँगै गुञ्जिने पाँच सदाबहार गीत, जसले सम्झाउँछन् पर्वको मिठास’

तिहार केवल फूल, माला, टीका र बत्तीको पर्व मात्र होइन, यो गीत–संगीतको पनि पर्व हो। घरआँगनमा सयपत्री र मखमली फूलको सुगन्ध फैलिँदा, साँझमा दियो र झिलिमिली बत्ती बल्दा नेपाली जनजीवनमा तिहारका गीतहरू गुञ्जिन थाल्छन्। देउसी–भैलोका भाकादेखि चलचित्रका गीतसम्मले तिहारको सांस्कृतिक रौनकलाई अझ जीवन्त बनाउँछन्।

समय फेरिएको छ, गीत सुन्ने माध्यम फेरिएका छन्। रेडियो र क्यासेटको युगदेखि युट्युब र डिजिटल प्लेटफर्मसम्म आइपुग्दा पनि केही गीतको लोकप्रियता भने उस्तै छ। यी गीत केवल मनोरञ्जनका माध्यम होइनन्, तिहारसँग जोडिएका पारिवारिक सम्बन्ध, आत्मीयता, उमंग र पुराना सम्झनाका सांगीतिक दस्ताबेज पनि हुन्।

तिहारको माहोलसँगै हरेक वर्ष सम्झिइने यस्तै पाँच सदाबहार गीतको चर्चा यहाँ गरिएको छ।

‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’ : तिहार आएको आभास दिलाउने गीत

तिहारको चर्चा गर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिइने गीत हो– ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’। चलचित्र ‘स्वर्ग’मा समावेश यो गीत तिहारको पर्यायजस्तै बनेको छ। तिहार नजिकिएसँगै रेडियो, टेलिभिजन र अहिले सामाजिक सञ्जालमा समेत यो गीत गुञ्जिन थाल्छ।

गीतकार यादव खरेलका शब्दमा शम्भुजित बाँस्कोटाले संगीत भरेका छन्। लोचन भट्टराई र नूतन प्रधानको स्वर रहेको यस गीतले तिहारको उल्लास, देउसी–भैलोको रमाइलो, घरआँगनको झिलिमिली र सामूहिक उत्सवको भाव बोकेको छ।

गीतको विशेषता यसको सरल शब्द र उत्सवमय लय हो। गीत सुन्नासाथ तिहारको माहोल सम्झना आउँछ। गाउँदेखि सहरसम्म तिहारको आगमनको संकेत दिने सांगीतिक परिचयका रूपमा यो गीत स्थापित भएको छ।

दियो बाली साँझको’ : उज्यालो र आस्थाको सांगीतिक चित्र

तिहारको अर्को चर्चित गीत हो– ‘दियो बाली साँझको’। चलचित्र ‘चिनो’मा समावेश यस गीतमा बलिउडकी चर्चित गायिका आशा भोसलेको स्वर सुन्न सकिन्छ। कुसुम गजमेरको शब्द र रञ्जित गजमेरको संगीत रहेको गीतले तिहारको उज्यालो, धार्मिक आस्था र उत्सवको सुन्दर वातावरणलाई सांगीतिक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

साँझ परेपछि घरका झ्याल, ढोका र आँगनमा दियो बाल्ने परम्परासँग यो गीतको भाव नजिकबाट जोडिन्छ। अँध्यारोलाई हटाएर उज्यालो फैलाउने दियोले सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छ। लक्ष्मीपूजाको साँझ घरघरमा बल्ने दियो र झिलिमिली बत्तीको दृश्यसँग यो गीतको धुन सहजै मेल खान्छ।

यस गीतको विशेषता यसको मधुर स्वर, संगीत र पर्वको वातावरणलाई जीवन्त बनाउने भाव हो।

‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीका’ : दाजुबहिनीको प्रेम र आशीर्वाद

तिहारको सबैभन्दा भावनात्मक पक्षमध्ये एक हो– दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्ध। यही सम्बन्धलाई सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गर्ने गीत हो– ‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीका’।

चलचित्र ‘विजय पराजय’मा समावेश यस गीतका रचनाकार दिनेश अधिकारी हुन्। शम्भुजित बाँस्कोटाको संगीत र हेमलताको स्वर रहेको गीतले भाइटीकाको सांस्कृतिक महत्त्वलाई आत्मसात् गरेको छ।

गीतमा बहिनीले दाजुको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाएर उनको सुख, समृद्धि र सफलताको कामना गरेकी छन्। दाजु जीवनको यात्रामा सधैँ अगाडि बढून्, सफलताको शिखर चुमून् भन्ने बहिनीको शुभेच्छा गीतमा अभिव्यक्त छ।

यस गीतको सुन्दर पक्ष भनेको भाइटीकालाई केवल टीका लगाउने परम्परामा सीमित नराखी माया, विश्वास, संरक्षण र आशीर्वादको सम्बन्धका रूपमा चित्रण गर्नु हो। त्यसैले यो गीत सुन्दा धेरैलाई आफ्ना दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्झना आउँछ।

‘अधरमा आज उनकै छ गीत’ : देउसी–भैलोको मौलिक रौनक

तिहारको मौलिक पहिचानमध्ये देउसी–भैलो पनि एक हो। घरघरमा भैलिनीहरू पुग्ने, गीत गाउने र शुभकामना साटासाट गर्ने परम्परालाई सम्झाउने गीत हो– ‘अधरमा आज उनकै छ गीत’।

चलचित्र ‘अन्याय’मा समावेश यस गीतमा रत्नशमशेर थापाको शब्द, रञ्जित गजमेरको संगीत र मनिला सोताङको स्वर रहेको छ।

गीतमा भैलिनीहरू आँगनमा आइपुगेको दृश्य र तिहारको सांस्कृतिक वातावरण प्रस्तुत गरिएको छ। गीतको भावले तिहारमा घरघरमा पुगेर गीत गाउने, रमाइलो गर्ने र आपसी सद्भाव साट्ने परम्परालाई जीवन्त बनाउँछ।

यस गीतको विशेषता भनेको नेपाली समाजको मौलिक देउसी–भैलो संस्कृतिलाई चलचित्रको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नु हो। आधुनिक मनोरञ्जनका अनेक माध्यम उपलब्ध भए पनि यो गीतको छुट्टै सांगीतिक पहिचान कायम छ।

‘भाइटीकामा भेट्न आउँला’ : परदेश, माइती र चेलीको सम्झना

तिहार खुसी र उत्सवको पर्व भए पनि यसले कतिपयका लागि दूरी र बिछोडको पीडा पनि बोकेको हुन्छ। विशेषगरी विवाह गरेर टाढा पुगेका चेली र रोजगारी वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका दाजुभाइका लागि भाइटीका भावनात्मक अवसर हो।

राजु लामाको स्वर तथा शुक गुरुङको शब्द र संगीत रहेको ‘भाइटीकामा भेट्न आउँला’ गीतले यही भावनालाई समेटेको छ।

गीतमा चेली र माइतीबीचको आत्मीय सम्बन्ध, भेटघाटको प्रतीक्षा र भाइटीकामा भेट्ने वाचालाई प्रस्तुत गरिएको छ। चाडपर्वमा आफ्ना प्रियजनसँगै हुन नपाउँदाको पीडा र भेट्ने आशाले गीतलाई अझ भावुक बनाएको छ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका नेपाली तथा परिवारबाट टाढा रहेका दाजुभाइ र दिदीबहिनीका लागि यो गीतले घर, परिवार र माइतीको सम्झना दिलाउँछ। गीतको भावनात्मक पक्ष नै यसको लोकप्रियताको मुख्य आधार बनेको छ। सन् १९९९ अर्थात् २०५६ सालमा रेकर्ड भएको यो गीत अहिले पनि तिहारमा सुनिने गीतमध्ये पर्छ।

गीतसँगै जोडिएको तिहारको सांस्कृतिक स्मृति

यी पाँच गीतका भाव र रचनात्मक पक्ष फरक–फरक छन्। कुनै गीतले तिहारको आगमन र उल्लासलाई प्रस्तुत गर्छन्, कुनैले उज्यालो र आस्थाको महत्त्व सम्झाउँछन्। कुनैले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम र आशीर्वादलाई समेट्छन् भने कुनैले देउसी–भैलोको मौलिक संस्कृति र परदेशमा रहेका नेपालीको भावनालाई अभिव्यक्त गर्छन्।

यी गीतको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नेपाली चलचित्रसँगको सम्बन्ध पनि हो। चलचित्रको कथावस्तु र पात्रलाई जीवन्त बनाउन सिर्जना गरिएका गीतहरू चलचित्रको पर्दाबाट बाहिर निस्किएर नेपाली समाजको सांस्कृतिक स्मृतिमा स्थापित भएका छन्।

आज तिहार मनाउने शैली फेरिएको छ। देउसी–भैलो खेल्ने तरिका बदलिएको छ। रेडियो र क्यासेटको ठाउँ युट्युब तथा डिजिटल माध्यमले लिएका छन्। तर तिहार आउनासाथ यी पुराना गीतको सम्झना उस्तै गरी ताजा हुन्छ।

सायद गीतको लोकप्रियता भनेकै यही हो– समय बदलिँदा पनि त्यसले बोकेको भावना नबदलिनु। त्यसैले यी गीत केवल तिहारका गीत मात्र होइनन्, नेपाली समाजको उत्सव, सम्बन्ध र पुस्तौँदेखिको सांगीतिक सम्झना पनि हुन्।