मालश्रीदेखि ‘नमुछे आमा’ सम्म, दशैँका गीतका कथा

दशैँ आउन थालेपछि रेडियो र टेलिभिजनमा मालश्री धुन बज्न थाल्छ। आकाश खुल्दै जान्छ, खेतमा धान पाक्छ र घर फर्किनेहरूको चहलपहल बढ्छ। गाउँघरमा पिङ हालिन्छ, बजारमा किनमेलको भीड लाग्छ। वर्षभरि टाढा रहेका परिवारका सदस्य भेट्ने, मान्यजनबाट टीका–जमरा र आशीर्वाद लिने पर्व हो दशैँ।

तर दशैँ सबैका लागि उस्तै हुँदैन। कसैका लागि घर फर्किने खुसी हुन्छ, कसैका लागि परिवारसँग भेट्न नपाउनुको पीडा। कसैलाई चाडपर्वको खर्चले सताउँछ, कोही कर्तव्यका कारण घर जान पाउँदैनन्। दशैँका गीतले यिनै फरक अनुभूतिलाई समेटेका छन्।

मालश्री : दशैँ आएको संकेत

दशैँको आगमनसँगै सुनिने मालश्री धुन नेपाली सांगीतिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। परम्परागत बाजागाजामा बजाइने यो धुनले दशैँको वातावरण बनाउँछ। मालश्री सुन्नासाथ धेरैलाई बाल्यकाल, घरआँगन र दशैँका पुराना सम्झना ताजा हुन्छन्।

दशैँको सांस्कृतिक रौनकसँग जोडिएको मालश्रीपछि बज्ने गीतहरूले भने पर्वका फरकफरक कथा सुनाउँछन्। तीमध्ये केही गीत दशैँको खुसीभन्दा वियोग, प्रतीक्षा र बाध्यताका कारण चर्चित छन्।

‘नमुछे आमा दहीमा टीका’ : घर फर्किन नपाउनेको पीडा

‘नमुछे आमा दहीमा टीका, नछरे जमरा’ दशैँका सबैभन्दा भावुक गीतमध्ये एक हो। गीतले दशैँमा घर फर्किन नसक्ने छोराको पीडा र आमासँगको सम्बन्धलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

गीतका शब्द लक्ष्मण रायमाझीले लेखेका हुन् भने संगीत नारायण रायमाझीको हो। नारायण रायमाझीले पहिलोपटक गाएको यो गीत पछि कृष्णभक्त राईले पनि गाए। त्यसपछि गीतले व्यापक चर्चा पायो।

गीतमा घरमा रहेकी आमालाई टीका र जमरा नलगाउन आग्रह गरिएको छ। श्रीमतीसँगको वियोग र आफूलाई केही भए पनि चुरा नफुटाउन तथा सिन्दूर नपुछ्न गरिएको आग्रहले गीतलाई अझ मार्मिक बनाउँछ।

दशैँमा छोराछोरी घर फर्किने प्रतीक्षामा बसेका अभिभावकका लागि यो गीतले आफ्नै कथा सुनाउँछ। घर फर्किनेहरूको भीडमा सबैको यात्रा सुखद हुँदैन। कोही चाहेर पनि घर पुग्न सक्दैनन्। यही अधुरोपन गीतको मूल भाव हो।

स्रष्टा: शब्द—लक्ष्मण रायमाझी, संगीत—नारायण रायमाझी, स्वर—नारायण रायमाझी र कृष्णभक्त राई।

‘दशैँ आयो’ : बाटो हेर्ने आमाको खुसी

नेपाली चलचित्र ‘मुग्लान’ को गीत ‘दशैँ आयो’ ले घर फर्किने छोराको प्रतीक्षामा बसेकी आमाको कथा सुनाउँछ। पिँढीमा बसेर छोराको आउने दिन गन्ने आमा र छोरा घर आइपुग्दा हुने खुसी यस गीतको मुख्य भाव हो।

लोकनाथ सापकोटाको शब्द र सुरेश अधिकारीको संगीत रहेको गीतमा उदितनारायण झा, दीपा नारायण, नारायण लामा र जुना परसाईको स्वर छ। अमूल कार्कीले संगीत संयोजन गरेको यो गीत चलचित्र ‘मुग्लान’ मा समावेश छ। चलचित्रका निर्देशक शिव रेग्मी हुन्।

रोजगारी वा अध्ययनका लागि घरबाट टाढा रहेका सन्तान दशैँमा फर्किंदा अभिभावकको खुसी शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन हुन्छ। रातो टीका, जमरा र गाउँघरको वातावरण समेटिएको यस गीतले त्यही पुनर्मिलनको आनन्दलाई संगीतमा उतारेको छ।

स्रष्टा: शब्द—लोकनाथ सापकोटा, संगीत—सुरेश अधिकारी, स्वर—उदितनारायण झा, दीपा नारायण, नारायण लामा र जुना प्रसाई ।

‘दशैँ कि दशा?’ : खर्चको चिन्ता

दशैँ खुसीको पर्व हो। तर चाडपर्वसँगै बढ्ने खर्चले कतिपय परिवारलाई तनाव पनि दिन्छ। नयाँ लुगा, घरको सजावट, खसी वा च्याङ्ग्रा र दक्षिणाको तयारीले सीमित आम्दानी भएका परिवारलाई दबाबमा पार्न सक्छ।

योगेश्वर अमात्यले गाएको ‘दशैँ नै हो कि यो मेरो दशा फर्की आएको’ गीतले यही यथार्थलाई व्यंग्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्छ। पर्व मनाउने नाममा बढ्ने खर्च र सामाजिक अपेक्षामाथि गीतले प्रश्न उठाउँछ।

गीतका शब्द प्रेमबहादुर बस्न्यातले लेखेका हुन् भने संगीत न्ह्यू बज्राचार्यको हो। संवादमा दीपकराज गिरी र दीपाश्री निरौला छन्।

दशैँको खुसी खर्चको परिमाणले निर्धारण गर्दैन। आफ्नो क्षमताअनुसार पर्व मनाउनु र परिवारसँग समय बिताउनु नै यसको मूल भावना हो। यही सन्देशका कारण गीतको व्यंग्य आज पनि सान्दर्भिक लाग्छ।

स्रष्टा: स्वर—योगेश्वर अमात्य, शब्द—प्रेमबहादुर बस्न्यात, संगीत—न्ह्यू बज्राचार्य, संवाद—दीपकराज गिरी र दीपाश्री निरौला।

‘विछोडको पीडा’ : गाउँ फर्किने वाचा

‘विछोडको पीडा नसकी खप्न दशैँको बेलामा’ घरबाट टाढा रहेका मानिसको वियोग र गाउँ फर्किने चाहना समेटिएको गीत हो। नारायणगोपाल र दिलमाया खातीको स्वरमा रहेको यस गीतले दशैँमा परिवारसँग भेट्न नपाउँदाको पीडा व्यक्त गर्छ।

गीतका शब्द रत्नशमशेर थापाले लेखेका हुन् भने संगीत नारायणगोपालको हो। गीतमा परदेशमा रहे पनि मन आफ्नै गाउँघर र प्रियजनसँग हुने अनुभूति छ।

दशैँमा घर फर्किने चाहना सबैको हुन्छ, तर सबैका लागि त्यो सम्भव हुँदैन। कसैलाई बिदा मिल्दैन, कसैलाई आर्थिक समस्याले रोक्छ। त्यसैले दशैँका बेला घरको सम्झना झन् गहिरो हुन्छ।

यो गीतले दशैँलाई टीका र जमरामा मात्रै सीमित नराखी परिवार, प्रेम र आफ्नो ठाउँसँगको सम्बन्धका रूपमा बुझाउँछ।

स्रष्टा: स्वर—नारायणगोपाल र दिलमाया खाती, शब्द—रत्नशमशेर थापा, संगीत—नारायणगोपाल।

‘फौजीलाई कुन हो दशैँ?’ : कर्तव्य नै चाड

दशैँमा सबैले परिवारसँग पर्व मनाउन पाउँदैनन्। सुरक्षा निकायमा कार्यरत सुरक्षाकर्मी चाडपर्वका बेला पनि ड्युटीमा खटिनुपर्छ। उनीहरूका लागि परिवारको सम्झना र जिम्मेवारीबीच सन्तुलन मिलाउनु चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

‘फौजीलाई कुन हो दशैँ, कुन हो चाड तिहार’ गीतले यही अवस्थालाई चित्रण गर्छ। सशस्त्र प्रहरीका इन्स्पेक्टर दीपक कोइरालाले लेखेको गीतमा जगदीश समालको स्वर, गैरे सुरेशको संगीत र प्रदीप श्रेष्ठको संगीत संयोजन छ। गीत सशस्त्र प्रहरीको अडियो–भिजुअल सेक्सनबाट सार्वजनिक गरिएको हो।

अरूले दशैँ मनाइरहेका बेला सुरक्षा व्यवस्था मिलाउन खटिनुपर्ने सुरक्षाकर्मीको मन पनि परिवारसँगै हुन्छ। तर उनीहरूको जिम्मेवारीले व्यक्तिगत चाहनालाई पछि पार्छ। ‘कर्तव्य नै हाम्रो दशैँ, कर्तव्य तिहार’ भन्ने भावले यही समर्पण देखाउँछ।

स्रष्टा: शब्द—दीपक कोइराला, स्वर—जगदीश समाल, संगीत—गैरे सुरेश, संगीत संयोजन—प्रदीप श्रेष्ठ।

गीतमा दशैँका अनेक अनुभूति

मालश्री धुनले दशैँको आगमन सम्झाउँछ। ‘दशैँ आयो’ ले आमाको प्रतीक्षा र पारिवारिक मिलनको खुसी सुनाउँछ। ‘नमुछे आमा दहीमा टीका’ र ‘विछोडको पीडा’ ले घरबाट टाढा रहनुको पीडा व्यक्त गर्छन्। ‘दशैँ कि दशा?’ ले चाडपर्वको आर्थिक दबाबमाथि व्यंग्य गर्छ भने ‘फौजीलाई कुन हो दशैँ?’ ले कर्तव्यमा खटिएकाहरूको कथा सुनाउँछ।

यी गीतका कथा फरक छन्, तर सबैमा नेपाली समाजका साझा अनुभूति छन्—माया, प्रतीक्षा, वियोग, जिम्मेवारी र पुनर्मिलनको चाहना।

दशैँ सत्यको विजय, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको पर्व हो। टीका–जमरा, पिङ, मीठा परिकार र आफन्तसँगको भेटघाटले यसको रौनक बढाउँछन्। तर दशैँको अर्थ उत्सवमा मात्रै सीमित छैन; टाढा रहेका परिवारलाई सम्झिनु, सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु र अरूका बाध्यता बुझ्नु पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

त्यसैले हरेक वर्ष दशैँसँगै फर्किने यी गीत केवल मनोरञ्जन होइनन्। ती नेपालीका खुसी, पीडा, प्रतीक्षा र जीवनका कथाका सांगीतिक अभिलेख हुन्।