ऊनमा उनिएको तमुस्योको सीप

भेडाको ऊनबाट राडीपाखी तयार पार्ने परम्परा केवल हस्तकलामा सीमित छैन। यसमा तमु (गुरुङ) समुदायका महिलाले पुस्तौँदेखि साँच्दै र हस्तान्तरण गर्दै आएको ज्ञान, श्रम, जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचान जोडिएको छ। यही परम्पराको वर्तमान अवस्था र संरक्षणका सम्भावना खोज्दै सञ्चारकर्मी अनिता गुरुङ र गङ्गादेवी गुरुङले लमजुङका दुई गाउँमा स्थलगत अध्ययन गरेका छन्।

भेडाको नरम ऊनलाई सफा गर्ने, कोर्ने, धागो कात्ने र त्यसलाई राडीपाखीको आकार दिने प्रक्रिया सहज छैन। यसका लागि सीप, धैर्य र लामो अभ्यास चाहिन्छ। कुनै समय गाउँघरका महिलाको दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा रहेको यो काम अहिले भने क्रमशः सीमित हुँदै गएको छ। भेडापालन घट्दै जानु, परम्परागत सीप सिक्ने अवसर कम हुनु र बजारमा सस्ता विकल्पका कपडा उपलब्ध हुनुले राडीपाखी बुनाइको निरन्तरतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

यही बदलिँदो अवस्थालाई नजिकबाट बुझ्न वरिष्ठ सञ्चारकर्मीद्वय अनिता गुरुङ र गङ्गादेवी गुरुङले तमु समुदायमा भेडाको ऊन, त्यसको प्रशोधन र राडीपाखी बुनाइसँग जोडिएको परम्परागत ज्ञान तथा सीपको अध्ययन गरेका हुन्। उनीहरूले काठमाडौंको थापाथलीस्थित मार्टिन चौतारीमा ‘भेडाको ऊन र तमुस्योहरूको ज्ञान, सीप र कला’ शीर्षकमा आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गरे।

गाउँका महिलासँग जोडिएको अध्ययन

अध्ययनका लागि उनीहरूले २०८० चैत १८ देखि २६ गतेसम्म लमजुङका दुई गाउँमा स्थलगत अनुसन्धान गरेका थिए। क्व्होलासोथर गाउँपालिका–४ को फोजो र मर्स्याङ्दी गाउँपालिका–७ को तोन्जो गाउँमा पुगेर भेडापालन, ऊन प्रशोधन, राडीपाखी बुनाइ र यसमा महिलाको भूमिकाबारे अध्ययन गरिएको थियो।

अध्ययनले राडीपाखीलाई एउटा घरेलु उत्पादनका रूपमा मात्र हेरेको छैन। यसले समुदायको परम्परागत ज्ञान कसरी निर्माण भयो, कसरी दैनिक जीवनको हिस्सा बन्यो र कसरी एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आयो भन्ने पक्षलाई पनि उजागर गरेको छ।

तमु समुदायमा भेडाको ऊन न्यानो कपडा बनाउने कच्चा पदार्थ मात्र होइन। यो स्थानीय जीवनशैली, घरायसी अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक अभ्याससँग गाँसिएको सामग्री हो। ऊनबाट तयार हुने राडीपाखीले गाउँघरको आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै महिलाको सीप र सिर्जनशीलतालाई पनि अभिव्यक्त गर्छ।

पुरुषको भेडीगोठदेखि महिलाको तानसम्म

परम्परागत रूपमा तमु समुदायमा भेडापालन र राडीपाखी उत्पादनका काम श्रम विभाजनका आधारमा गरिँदै आएको अध्ययनले देखाएको छ। पुरुषहरू भेडा चराउने, ऊन काट्ने र आवश्यक काठका औजार बनाउने काममा संलग्न हुन्थे। महिलाहरू भने ऊन सफा गर्ने, कोर्ने, धागो कात्ने र राडीपाखी बुन्ने काम गर्थे।

भेडाको शरीरबाट निकालिएको ऊनलाई प्रयोगयोग्य धागो र कपडामा रूपान्तरण गर्न विभिन्न चरण पार गर्नुपर्छ। ऊन काट्नेदेखि धुने, कोर्ने, धागो कात्ने र बुनाइ गर्ने प्रक्रियासम्म प्रत्येक चरणमा विशेष सीप आवश्यक हुन्छ। यी कामका लागि प्रयोग गरिने औजार, काम गर्ने तरिका र अनुभव पनि परम्परागत ज्ञानकै हिस्सा हुन्।

यो ज्ञान औपचारिक कक्षाकोठामा भन्दा घरपरिवार र समुदायभित्रै सिकाइन्थ्यो। आमाहरू, हजुरआमाहरू र अग्रज महिलाले काम गरेको हेर्दै नयाँ पुस्ताले अभ्यासमार्फत सीप सिक्थे। यसरी ऊन प्रशोधन र राडीपाखी बुनाइ केवल उत्पादनको प्रक्रिया रहेन, पुस्ताबीच ज्ञान र अनुभव हस्तान्तरण गर्ने माध्यमसमेत बन्यो।

तर अहिले यही सिकाइ प्रक्रिया कमजोर बन्दै गएको छ। भेडापालन घटेसँगै ऊन सहज रूपमा उपलब्ध हुन छाडेको छ। परम्परागत बुनाइमा लाग्ने समय र श्रमको तुलनामा बजारमा पाइने तयारी कपडा सस्ता र सहज हुनुले पनि स्थानीय उत्पादनको प्रयोग घटाएको छ।

फोजोमा भेडीगोठ, तोन्जोमा सीपको निरन्तरता

अनिता र गङ्गादेवीको अध्ययनले दुई गाउँको फरक अवस्थालाई पनि उजागर गरेको छ।

अध्ययनमा प्रस्तुत विवरणअनुसार फोजोमा ३६२ घरधुरी र करिब एक हजार ३२१ जनसंख्या छ। गाउँमा रहेका दुई भेडीगोठमध्ये एउटा सामूहिक गोठमा ६०० भन्दा बढी भेडा पालिएको जानकारी प्रस्तुत गरिएको थियो। यसले त्यहाँ भेडापालन र ऊन उत्पादनसँग जोडिएको परम्पराको निरन्तरता अझै कायम रहेको देखाउँछ।

तर मर्स्याङ्दी गाउँपालिका–७ को तोन्जो गाउँमा व्यावसायिक भेडापालन छैन। त्यहाँ विवाह गरेर आएका केही महिलाले माइतीतर्फका आफन्तबाट सिकेको राडीपाखी बुनाइको सीपलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।

यी दुई गाउँको अवस्थाले एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—परम्परागत सीपको निरन्तरता त्यससँग सम्बन्धित उत्पादन र स्रोतको उपलब्धतामा मात्र निर्भर हुँदैन। परिवार, वैवाहिक सम्बन्ध र आफन्तबीचको ज्ञान आदानप्रदानले पनि सीपलाई अर्को ठाउँसम्म पुर्‍याउन सक्छ। भेडापालन नभएको गाउँमा समेत महिलाले आफूले सिकेको सीपलाई जीवित राख्नु यसैको उदाहरण हो।

हराउँदै गएको सीपसँगै हराउन सक्छन् शब्द र स्मृति

राडीपाखी बुनाइको चुनौती उत्पादन घट्नुमा मात्र सीमित छैन। यससँग जोडिएका स्थानीय शब्दावली, औजारको प्रयोग, ऊन प्रशोधनका विधि र काम गर्दाका अनुभव पनि क्रमशः विस्मृतिमा हराउन सक्ने जोखिम छ।

कुनै सीपलाई जोगाउनु भनेको त्यसको अन्तिम उत्पादन सुरक्षित राख्नु मात्र होइन। त्यो उत्पादन तयार पार्न प्रयोग गरिने प्रविधि, औजारको ज्ञान, स्थानीय भाषामा प्रचलित शब्द र त्यससँग जोडिएका सामाजिक अभ्यासलाई पनि संरक्षण गर्नु हो।

अग्रज महिलाले वर्षौँको अभ्यासबाट आर्जन गरेको ज्ञान पुस्तान्तरण हुन सकेन भने त्यो ज्ञानसँगै समुदायको इतिहास र जीवनशैलीको महत्त्वपूर्ण अंश पनि हराउन सक्छ। त्यसैले अनुसन्धानले मौखिक इतिहास, स्थानीय शब्दावली, औजार र बुनाइका विधिलाई तस्बिर तथा भिडियोमार्फत अभिलेख गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको छ।

यस्तो अभिलेखले परम्परागत ज्ञानलाई भविष्यका पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्नुका साथै अनुसन्धान, सांस्कृतिक अध्ययन र वृत्तचित्र निर्माणका लागि पनि आधार तयार गर्न सक्छ।

संरक्षणसँगै आयआर्जनको सम्भावना

परम्परागत राडीपाखी बुनाइको संरक्षणका लागि भावनात्मक आग्रह मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसलाई वर्तमान पुस्ताका लागि उपयोगी र आर्थिक रूपमा सम्भाव्य बनाउन पनि आवश्यक छ।

अनिता गुरुङ र गङ्गादेवी गुरुङले प्रस्तुत गरेको अध्ययनमा भेडापालन र स्थानीय ऊन उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने, अग्रज महिलाबाट नयाँ पुस्तामा सीप हस्तान्तरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने तथा राडीपाखीको गुणस्तर र बजार पहुँच सुधार गर्ने सुझाव दिइएको थियो।

स्थानीय ऊनको उपलब्धता बढाउने, बुनाइ सीप सिक्ने अवसर सिर्जना गर्ने र परम्परागत उत्पादनलाई उपयुक्त बजारसँग जोड्ने प्रयासले यस क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता र आयआर्जनको सम्भावना बढाउन सक्छ। त्यसका लागि समुदायको परम्परागत ज्ञानलाई सम्मान गर्दै उत्पादनका चुनौती र बजारको आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

राडीपाखीलाई केवल विगतको सम्झनाका रूपमा सीमित राख्नुको सट्टा यसको मौलिकता, उपयोगिता र सांस्कृतिक महत्त्वलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सके परम्परा र जीविकोपार्जनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ।

महिलाको सीपमा जीवित संस्कृति

अनिता गुरुङ र गङ्गादेवी गुरुङको अनुसन्धानले भेडाको ऊन र राडीपाखी बुनाइभित्र लुकेको तमुस्योहरूको ज्ञान, सीप र श्रमलाई अभिलेख गर्ने प्रयास गरेको छ। यसले समुदायको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण गर्दा महिलाले पुस्तौँदेखि निर्वाह गर्दै आएको भूमिकालाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने कुरा पनि स्मरण गराउँछ।

भेडाको उनबाट धागो र धागोबाट राडीपाखी तयार पार्ने प्रक्रिया बाहिरबाट हेर्दा सामान्य घरेलु कामजस्तो लाग्न सक्छ। तर त्यसको पछाडि पुस्तौँको अनुभव, स्थानीय स्रोतको ज्ञान, श्रमको अभ्यास र पारिवारिक सिकाइको लामो इतिहास छ।

भेडापालन घट्दै गएको र बजारको स्वरूप बदलिएको वर्तमान समयमा यो परम्परा जोगाउने चुनौती थपिएको छ। त्यसैले अग्रज महिलासँग रहेको ज्ञान अभिलेख गर्नु, नयाँ पुस्तालाई सीप सिकाउनु र स्थानीय उत्पादनलाई आर्थिक अवसरसँग जोड्नु उत्तिकै आवश्यक छ।

राडीपाखीको संरक्षण अन्ततः एउटा कपडा जोगाउने काम मात्र होइन। यो तमुस्योहरूको सीप, स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवित राख्ने प्रयास हो। ऊनको धागोसँगै पुस्तौँदेखि उनिँदै आएको यो ज्ञान नयाँ पुस्तासम्म पुग्न सके मात्र परम्पराको वास्तविक निरन्तरता कायम रहन सक्छ।