काठमाडौँको सहरी विकास र नदी सभ्यताको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय औपचारिक रूपमा बन्द भएको छ। नेपालकै सबैभन्दा पुरानो मानिने बल्खु सुकुम्बासी बस्ती अब इतिहास बनेको छ—यसको भौतिक अस्तित्व पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छ।

बल्खु र टेकु (वंशीघाट) क्षेत्रका यी बस्तीहरूको सुरुआत २०४० को दशकतिर भएको मानिन्छ। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि ग्रामीण भेगबाट रोजगारी र अवसरको खोजीमा काठमाडौँ भित्रिनेहरूको संख्या बढ्दै गयो। बागमती र विष्णुमती नदी किनारका सरकारी जमिनमा साना टहराहरूबाट सुरु भएको बसोबास विस्तारै ठूलो बस्तीमा परिणत भयो।
विशेषगरी २०५२ सालपछि सुरु भएको सशस्त्र द्वन्द्वले गाउँबाट विस्थापित भएका हजारौँ मानिसहरूका लागि बल्खु र टेकु क्षेत्र आश्रयस्थल बने। करिब चार दशकसम्म यी बस्तीहरू केवल बसोबासको केन्द्र मात्र होइन, काठमाडौँको अनौपचारिक श्रम बजारको आधार समेत बने।

सरकारले बागमती र विष्णुमती नदीको संरक्षण, सौन्दर्यकरण तथा अतिक्रमण हटाउने उद्देश्यसहित ‘बागमती सभ्यता एकीकृत विकास’ कार्यक्रम अघि बढायो। यही योजनाअन्तर्गत नदी किनारका सुकुम्बासी बस्तीहरू हटाउने निर्णय गरियो।
धेरै पटकको सूचना र चेतावनीपछि पनि बस्ती खाली नभएपछि अन्ततः डोजर प्रयोग गरेर संरचनाहरू हटाइयो। यससँगै, दशकौँदेखि उभिएको बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको भौतिक स्वरूप पूर्ण रूपमा समाप्त भयो। सरकारले यसलाई कानुनी राज्यको कार्यान्वयन र व्यवस्थित सहर निर्माणतर्फको महत्वपूर्ण कदमको रूपमा व्याख्या गरेको छ।

भौतिक संरचना हटे पनि यसले उठाएका सामाजिक र मानवीय प्रश्नहरू भने अझै जीवित छन्। वर्षौँदेखि त्यहाँ बसोबास गर्दै आएका धेरै परिवारहरू अहिले अनिश्चितताको अवस्थामा छन्।
सरकारले वास्तविक सुकुम्बासीहरूलाई नागार्जुन क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्ने योजना अघि सारेको भए पनि सबैको दीर्घकालीन व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। आवास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता अझै प्रमुख बहसको विषय बनेको छ।

बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको अन्त्यले काठमाडौँलाई स्वच्छ, व्यवस्थित र योजनाबद्ध सहर बनाउने दिशामा एउटा ठुलो परिवर्तन संकेत गरेको छ। तर सँगै यसले सामाजिक न्याय, भूमिहीनको अधिकार र समावेशी सहरी विकासको प्रश्नलाई झन् गम्भीर बनाएको छ।

अब बल्खु सुकुम्बासी बस्ती इतिहास बनेको छ—तर यसले छाडेका प्रश्नहरू अझै वर्तमानमै छन्।

पद्म कन्या क्याम्पस अगाडि पर्ने बागबजारको व्यस्त सडक अहिले कला र संस्कृतिको जीवित प्रदर्शनीजस्तै बनेको छ। विगतमा राजनीतिक नारा र विज्ञापनले भरिने पर्खालहरू अहिले नेपालका विविध आदिवासी जनजातिको मौलिक पहिचान झल्काउने आकर्षक भित्तेचित्रले सुसज्जित भएका छन्।

नेवार, तामाङ, गुरुङ, मगर, राई, लिम्बू र थारु समुदायका परम्परागत पहिरन र गहनालाई समेट्दै कोरिएका चित्रहरूले नेपालको बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक स्वरूपलाई जीवन्त बनाएका छन्। दैनिक भीडभाड र धुलोले भरिने सडकमा हिँड्ने यात्रुहरूका लागि यी चित्रहरूले नयाँ आकर्षण र सकारात्मक ऊर्जा थपेका छन्।

पहिले अव्यवस्थित देखिने पर्खालहरू अहिले खुला कला दीर्घाजस्तै देखिन थालेका छन्, जसले सहरी सौन्दर्यमा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ। साथै, यस्ता कलाकृतिले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र परम्पराप्रति सचेत गराउँदै पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्‍याएको छ।

क्याम्पसजस्तो शैक्षिक स्थलको पर्खालमा समावेशी सन्देश बोकेको कला देखिनुले समाजमा सकारात्मक सन्देश फैलाएको छ। अहिले यी भित्तेचित्रसँग सेल्फी खिच्ने र अवलोकन गर्नेहरूको भीड पनि बढ्दो छ। बागबजारको यो पहलले कला मार्फत सहर सुन्दर बनाउने प्रेरणादायी उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।

वर्ल्ड बुक अफ रेकर्ड्स लन्डन द्वारा नेपाली वरिष्ठ फेसन कोरियोग्राफर रोजिन शाक्यलाई “सर्टिफिकेट अफ एक्सिलेन्स” प्रदान गर्दै सम्मानित गरिएको छ।

यो सम्मान २०२६ अप्रिल ३० मा काठमाडौंमा सम्पन्न २०औँ अन्तर्राष्ट्रिय समिट तथा अवार्ड समारोहमा प्रदान गरिएको हो। नेपालमा फेसन, प्याजेन्ट्री र मोडलिङ क्षेत्रमा उनले पुर्‍याएको दीर्घकालीन योगदानलाई उच्च मूल्यांकन गर्दै उक्त सम्मान प्रदान गरिएको जनाइएको छ।

विशेषतः मञ्चीय अभिव्यक्ति, रनवे कोरियोग्राफी र प्रभावकारी प्रस्तुतिमार्फत “प्रदर्शन” र “प्रस्तुति” बीचको दूरी घटाउने उनको क्षमता—“आर्ट अफ मुभमेन्ट” र “पावर अफ स्पिच” को संयोजन—लाई विशेष प्रशंसा गरिएको छ।

दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि सक्रिय शाक्य बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्। उनी फेसन कोरियोग्राफर, कार्यक्रम सञ्चालक, मिडिया व्यक्तित्व, भ्वाइस–ओभर कलाकार, पत्रकार तथा प्रशिक्षकका रूपमा स्थापित छन्। हालसम्म उनले झण्डै १,४०० कार्यक्रमहरूको कोरियोग्राफी तथा समन्वय गरिसकेका छन्, जसमा ३०० भन्दा बढी फेसन शो र विभिन्न सौन्दर्य प्रतियोगिताहरू समावेश छन्। स्थानीयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म उनले मञ्च व्यवस्थापन, रनवे प्रस्तुति र प्रतिभा विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

उनका अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नतामा मिस मरमेड सिङ्गापुर, हेरिटेज प्याजेन्ट्स, मोडल सुपरस्टार र मिस तामाङ वर्ल्ड जस्ता प्रतियोगिताहरू पर्छन्। साथै, उनले मिसेस नेपाल अष्ट्रेलिया २०२५ का आधिकारिक कोरियोग्राफरका रूपमा पनि काम गरेका छन्।

उनको योगदानलाई विभिन्न अवार्डहरूले पनि सम्मानित गरेका छन्। सन् २०१८ को इन्टरनेशनल प्रेसटिज ब्रान्ड अवार्ड, २०१९ को नेशनल युथ लिड अवार्ड, इन्टरनेशनल एक्सिलेन्स अवार्ड लगायतका पुरस्कारहरू उनले प्राप्त गरिसकेका छन्।

मिडिया क्षेत्रमा पनि उनको लामो अनुभव छ। उनले च्यानल नेपाल र एनटिभी प्लसबाट करियर सुरु गरी पछिल्लो १७ वर्षदेखि इमेज च्यानल टेलिभिजनसँग आबद्ध छन्, जहाँ उनले नेपाल भाषा समाचारमार्फत भाषाको संरक्षणमा योगदान दिएका छन्। साथै, उनले झण्डै १,७०० कार्यक्रम सञ्चालन गरिसकेका छन्।

यसरी, वर्ल्ड बुक अफ रेकर्ड्स लन्डनबाट प्राप्त यो सम्मान शाक्यको सिर्जनशीलता, नेतृत्व र समर्पणको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ।