काठमाडौँको सहरी विकास र नदी सभ्यताको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय औपचारिक रूपमा बन्द भएको छ। नेपालकै सबैभन्दा पुरानो मानिने बल्खु सुकुम्बासी बस्ती अब इतिहास बनेको छ—यसको भौतिक अस्तित्व पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छ।

बल्खु र टेकु (वंशीघाट) क्षेत्रका यी बस्तीहरूको सुरुआत २०४० को दशकतिर भएको मानिन्छ। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि ग्रामीण भेगबाट रोजगारी र अवसरको खोजीमा काठमाडौँ भित्रिनेहरूको संख्या बढ्दै गयो। बागमती र विष्णुमती नदी किनारका सरकारी जमिनमा साना टहराहरूबाट सुरु भएको बसोबास विस्तारै ठूलो बस्तीमा परिणत भयो।
विशेषगरी २०५२ सालपछि सुरु भएको सशस्त्र द्वन्द्वले गाउँबाट विस्थापित भएका हजारौँ मानिसहरूका लागि बल्खु र टेकु क्षेत्र आश्रयस्थल बने। करिब चार दशकसम्म यी बस्तीहरू केवल बसोबासको केन्द्र मात्र होइन, काठमाडौँको अनौपचारिक श्रम बजारको आधार समेत बने।

सरकारले बागमती र विष्णुमती नदीको संरक्षण, सौन्दर्यकरण तथा अतिक्रमण हटाउने उद्देश्यसहित ‘बागमती सभ्यता एकीकृत विकास’ कार्यक्रम अघि बढायो। यही योजनाअन्तर्गत नदी किनारका सुकुम्बासी बस्तीहरू हटाउने निर्णय गरियो।
धेरै पटकको सूचना र चेतावनीपछि पनि बस्ती खाली नभएपछि अन्ततः डोजर प्रयोग गरेर संरचनाहरू हटाइयो। यससँगै, दशकौँदेखि उभिएको बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको भौतिक स्वरूप पूर्ण रूपमा समाप्त भयो। सरकारले यसलाई कानुनी राज्यको कार्यान्वयन र व्यवस्थित सहर निर्माणतर्फको महत्वपूर्ण कदमको रूपमा व्याख्या गरेको छ।

भौतिक संरचना हटे पनि यसले उठाएका सामाजिक र मानवीय प्रश्नहरू भने अझै जीवित छन्। वर्षौँदेखि त्यहाँ बसोबास गर्दै आएका धेरै परिवारहरू अहिले अनिश्चितताको अवस्थामा छन्।
सरकारले वास्तविक सुकुम्बासीहरूलाई नागार्जुन क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्ने योजना अघि सारेको भए पनि सबैको दीर्घकालीन व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। आवास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता अझै प्रमुख बहसको विषय बनेको छ।

बल्खु सुकुम्बासी बस्तीको अन्त्यले काठमाडौँलाई स्वच्छ, व्यवस्थित र योजनाबद्ध सहर बनाउने दिशामा एउटा ठुलो परिवर्तन संकेत गरेको छ। तर सँगै यसले सामाजिक न्याय, भूमिहीनको अधिकार र समावेशी सहरी विकासको प्रश्नलाई झन् गम्भीर बनाएको छ।

अब बल्खु सुकुम्बासी बस्ती इतिहास बनेको छ—तर यसले छाडेका प्रश्नहरू अझै वर्तमानमै छन्।